Кніга водгукаў            Сувязь з намі             Навіны
Экспазіцыі
Экскурсіі
Фотагалерэя
Наш летапіс
Дошка гонару і падзякі
Выставы
Нашы праекты
Майстар-класы
Канферэнцыі
Круглы стол
Фалькларысты Беларусі
Кніжная палічка
У дапамогу студэнту
Беларускі народны каляндар
Студзень
Люты
Сакавік
Красавік
Май
Чэрвень
Ліпень
Жнівень
Верасень
Кастрычнік
Лістапад
Снежань
Рэцэпты народнай медыцыны
Беларускі гумар
Са святам!
Беларускі народны каляндар /

Красавік

krasavikКрасавік сініць і дзьме, бабам цяпло нясе, а мужык пазірае ды галавою ківае.
У красавіку грымот – цёплы будзе год.
Красавік сушыць, нічога з зямлі не рушыць.
У красавіку зямля прэе.
У красавіку дождж праходзіць, сонца грэе – тады ўсякі не збяднее.

Назва чацвёртага месяца года паходзіць ад слова "красаваць", бо ў ім з`яўляюцца першыя краскі-кветкі. Гэтаму адпавядае і другое найменне, што сустракаецца ў старажытнай літаратуры, – кветень. У прыватнасці яго ўжывае Ф.Скарына ў "Малой падарожнай кніжцы". Такая форма захавалася ва ўкраінскай мове – квітень і польскай – kwiecień. У старажытных славян чацвёрты месяц яшчэ вядомы як беразоль. А ў чэхаў гэта duben, у літаўцаў –  balandis і г.д.
Рускі апрель (таксама ў англічан, французаў, немцаў) паходзіць ад рымскага aprilis, што азначае "адчыняць". У гэты месяц у Італіі адчыняліся дзверы вясны, распускаліся на дрэвах пупышкі.
Пачатак апрыліса ў рымлян прысвячаўся двум багіням. 4 красавіка распачыналася сямідзённае свята Магалерыя. На ім ўшаноўвалі маці багоў Цыбелі. А свята Цэрэаліі адзначалася ў гонар багіні земляробства Цэрэры, апякункі збожжа і пладоў, маці-карміцелькі ўсіх жывых істот, у тым ліку і людзей. Лічылася, што ад яе пайшла ўсякая культура, якая звязана з земляробствам. "Вынаходніцтвы" земляробства ахвяравалі мёд, малако, збожжа, розныя плады і кветкі.
Трэцім важным святам былі Паліліі. Яны праводзіліся 21 красавіка ў гонар божышча пастухоў Палеса, якраз у дзень заснавання Рыма. Падчас святкавання рымляне асаблівую ўвагу звярталі на жывёлу: ачышчалі яе памяшканне, упрыгожвалі зелянінаю, абкурвалі сераю. У ахвяру Палесу прыносілі малако. Праводзілі абрады ачышчэння: пастухі пераскоквалі цераз кастры з саломы і праганялі праз іх свойскую жывёлу.
Для земляробства настае адказны час: падрыхтоўка насення і выбар аптымальнага дня першага ворыва. На яго сяляне некалі ішлі, як на свята, мыліся ў лазні, апраналіся ва ўсё белае, выконвалі прымеркаваныя да тае нагоды абрады, прытрымліваліся павер`яў.
Надзейнай прыкметай гатоўнасці глебы з`яўлялася наступнае: сціскалі ў жмені невялікі яе камяк і з сілай разбівалі вобзем. Калі рассыпаўся – "засупоньвай хамут". Пачалі жабы крактаць – выходзь у поле. Жаўрук зазвінеў – бяры саху ў рукі. Не без падстаў у народзе было прынята выязджаць у поле пасля першага грому: следам за ім усталёўваліся цёплыя пагодлівыя дзянькі. Вопытныя сейбіты аддавалі даніну павагі традыцыям і больш спадзяваліся на сябе, на веды і ўменні. Кідалі зярняты раўнамерна праз крок, пазбягалі неглыбокага іх загортвання. Тэрмін сяўбы залежаў ад рэгіянальных асаблівасцей, мелі на ўвазе і такое: як цвіце каліна – без ваганняў сей ячмень; сеялі таксама, калі з`яўляліся на елках шышкі чырвоныя, а на соснах зялёныя; з ячменем стараліся ўправіцца да вылету хрушчоў. Пшаніцу сеялі, калі распускалася чаромха, а льном займаліся ў апошнюю чаргу.
Народныя прыкметы дапамагалі селяніну выбраць месца пасеву ў залежнасці ад надвор`я, указвалі на паслядоўнасць вырошчвання культур на розных палетках. Так, калі чакалася сухое лета, то на нізінах высявалі лён і гарох, а на ўзгорках – авёс. Канюшыну сеялі па азімым полі, на папарах – жыта, пасля яго – ячмень, затым – авёс і грэчку, або ячмень – па бульбе, а лён – на канюшыне, ячмені, цаліне ці залежы і г.д.
 

6/24. Камаедзіца. Язычніцкае свята пакланення мядзведзю, зафіксаваная ў мінулым стагоддзі на Бягомльшчыне. Вось яго апісанне, зроблена адным з карэспандэнтаў П.Шэйна.
“У гэты дзень гатуюць асобную ежу, менавіта: на першую страву – сушаны рэпнік у гонар таго, што мядзведзь харчуецца пераважна раслінным кормам, травамі; на другое падаецца кісель, бо звер любіць авёс; трэцяя страва складаецца з гарохавых камоў, ад якіх і само свята атрымала назву Камаедзіцы.
Пасля абеду ўсе – і старыя, і малыя – кладуцца адпачываць, але не спяць, а час ад часу пераварочваюцца з боку на бок, нібы мядзведзь у бярлозе. Цырымонія расцягваецца каля дзвюх гадзін – усё робіцца дзеля таго, каб мядзведзь лёгка падняўся пасля зімовага сну. Потым сяляне ўжо не займаюцца сваімі дзённымі справамі, святкуюць. Паводле павер’я, мядзведзь у гэты дзень абуджаецца ад спячкі. Выходзіць са сваёй бярлогі. Вось і сустракаюць яго добразычліва.
Пачатак свята бярэ, без сумнення, ад часоў дахрысціянскіх і служыць верагоднай дакументацыяй таго, што ў дадзенай мясцовасці пакланяліся мядзведзю. Па ўспамінах старажылаў, у гэтым рэгіёне некалі былі магутныя лясы і непраходныя нетры, дзе вялося мноства дзікіх звяроў. Мядзведзь, які вылучаўся сваёй сілаю, ростам, наводзіў страх на людзей. Каб задобрыць яго, людзі і прыдумалі звычай ушаноўваць мядзведзя”(Шейн П.В. Материалы для изучения быта и языка русского населения Северо-Западного края. Т. 3. Спб, 1902.).
Гэты цікавы факт татэмічных вераванняў нашых далёкіх продкаў. Ён не мог падвергнуцца хрысціянізацыі, а таму знік у сілу свайго яўнага язычніцтва.
У Эстоніі мядзведзь меў два дні ў годзе: сярэдзіну зімы (14 студзеня), калі “пераварочваўся на другі бок” і “сярэдзіну лета”. З гэтага можна меркаваць, што беларускі цар лясоў “пераварочваўся” менавіта блізка даты вясенняга раўнадзенства. Ля новага года ён мог апынуцца пазней, у хрысціянскі перыяд. Вобраз мядзведзя прысутнічае ў фальклоры многіх народаў: на Грамніцах, Масленіцы, веснавым карнавале, Калядах. Б.Рыбакоў ў беларускіх Камаедзіцах знаходзіць аналогіі грэчаскім “камедыям”. “Мядзведзь” быў зверам Артэміды, адпаведна багіні Лады.
У даследчыкаў не ўзнікае сумнення адносна культа мядзведзя як сакральнай жывёлы ў сістэме татэмізма. У міфалагічных уяўленнях народаў свету і рытуале мядзведзь можа выступаць як бажаство (у прыватнасці, якое памірае і адраджаецца), культурны герой, пачынальнік традыцый, продак, родапачынальнік, татэм, дух-ахоўнік, гаспадар ніжняга свету, свяшчэнная і (або) ахвярная жывёла, зааморфны класіфікатар, элемент астральнага коду, увасабленне душы, дарыцель, звярыны двайнік чалавека, памочнік шамана, яго зааморфная іпастась і душа, пярэварэцень і г.д.
У беларускім фальклоры, як і ў вуснай творчасці многіх народаў, мядзведзь лічыўся царом звяроў, асноўным персанажам казак пра жывёл. Міфалагічны вобраз яго добра апісаны А.Ненадаўцам.
Нягледзячы на немалы шэраг кананізаваных імён у царкоўным календары, што адзначаюцца ў гэты дзень, народная традыцыя не вылучыла ніводнае з іх.
7/25. Благавешчанне (Дабравешчанне, Звеставанне). Лічылася вялікім святам, святам прылёту бусла, ластаўкі. Шчасціла нібыта таму, хто ўбачыць першага бусла, які ляціць, а не стаіць. А ў таго, каму трапіць на вока стаячы, нібы будуць балець ногі.
У гэты дзень забаранялася гарадзіць плот, убіваць у зямлю колле, не пачыналі сеў, не выганялі першы раз кароў, не вывозілі гной у поле. Са святам звязана шмат прыкмет: “Дабравешчанне без ластавак – халодная вясна”, “Калі пчала не выходзіць з вулля да Дабравешчання, то будзе цёплае, ураджайнае лета, а калі пакажацца раней – то благое, беднае”; прымавак: “На Благавешчанне дзеўка косу не пляце, птушка гнязда не ўе”; забарон: “У гэты дзень не садзяць на яйкі гусей – іначай будуць калекі”.
Гаспадыня падымалася раней мужа, каб выканаць абрад “развязвання сахі”. Пасля абеду ў многіх раёнах Беларусі “гукалі вясну”. Дзяўчаты збіраліся ля гумнаў і лазняў, забіраліся нават на стрэхі і спявалі вяснанкі, што заканчваліся выгукам: “Гу!”. Разводзілі невялікія кастры, вадзілі вакол іх “танкі”.
На паўднёвым усходзе Беларусі на вясновае свята прымяркоўвалі правядзенне старадаўняга абраду “ваджэння і пахавання стралы” з выхадам у зелянеючае азімае жыта.
Змест народнай традыцыі святкавання Благавешчання не выяўляе сэнс царкоўнага свята Дабравешчання Правятой Багародзіцы, якая ў той дзнь пачула ад Анёла: “Не бойся, Марыя, бо атрымала мілату ад Бога. І вось ты зачнеш ва ўлонні і народзіш Сына, і дасі Яму імя: Ісус”. Свята ўпершыню пачалі адзначаць у ІV стагоддзі н.э. у Канстанцінопалі.
1. Вербніца (Вербная нядзеля) – нядзеля перад Вялікаднем. Пачатак Вербнага тыдня. У царкве ў суботу асвячалі галінкі маладой вярбы, адзін аднаго сцябалі імі, прыгаворваючы: “Вярба б’е, не я б’ю, за тыдзень – Вялікдзень. Будзь здаровы, як вада, будзь багаты, як зямля!”. Галінкі тыя захоўвалі, пашаптаўшы замову, вярбою гналі першы раз кароў на пашу: “Вярба свята – нова лята, вярба пасвіці ў поле гнала”.
Адзначэнне хрысціянскай Вербнай нядзелі мае большыя сувязі, чым іншыя святы, з народнымі традыцыямі. Як народная, так і царкоўная традыцыя маюць адзін асноўны сімвал – вярбу.
Згодна з біблейскай гісторыяй, пасля таго як Ісус Хрыстос уваскрасіў з мёртвых у суботу Лазара, Выратавальнік у наступны дзень як Месія (абяцаны Старым Запаветам) уязджае на осліку ў Іерусалім. Напярэдадні іўдзейскай Пасхі ў горадзе было шмат людзей з усёй Палесціны, якія жадалі ўбачыць Памазаніка Божага, які здзіўляў сваёй мудрасцю, прароцтвам і цудамі. Па даўняй традыцыі радасны і ўсхваляваны народ расцілаў дарогу Ісусу маладымі пальмавымі галінкамі.
5. Чысты (Вялікі) чацвер – чацвер на Вербным тыдні. Дзень звязаны з мыццём: хадзілі мыцца ў лазню, на “бягучую ваду”, на расу, каб не было на целе хвароб, клапоў у хаце: “Чысты чацвер вулкі чысце, дваркі мяце, слядкі кладзе... к святому Вялічку”.
Аралі і сеялі: “Чысты чацвер ячмень засяваець”. У гэты дзень садзілі капусту, каб расла чыстай. Прыкмячалі: як на Чысты чацвер добрае надвор’е, то і на Ушэсце, і на Вялікдзень будзе такое ж. Песень не спявалі, бо працягваўся пост.
Звяртае на сябе ўвагу адноснае багацце язычніцкай традыцыі ў дзень Чыстага чацвярга, які звязаны з рухомым царкоўным календаром. Міжволі ўзнікае думка аб існаванні ў дахрысціянскі перыяд нейкага невядомага нам язычніцкага святкавання, якое ў народнай традыцыі злілося з царкоўным.
Вялікі чацвер – гэта ўспамін аб Тайнай Вячэры, калі праследуемы Хрыстос апошні раз вольна сустракаецца з 12 вучнямі перад зрадай аднаго з іх – Іуды. Іуда Іскарыёт пасля вячэры ў садзе здрадніцкім пацалункам указаў на Ісуса, якога тут жа схапілі стражнікі. Царква ў сваіх песнапеннях і іншых дзеях смуткуе і спачувае Вялікаму Пакутніку і Збавіцелю.
6. Чырвоная (Вялікая) пятніца. Рыхтаваліся да вялікага свята. Згодна Бібліі, гэта дзень, калі быў раскрыжаваны на Галгофе Ісус.
7. Чырвоная (Вялікая) субота – апошні дзень перад Вялікаднем. Пяклі пірагі, фарбавалі яйкі цыбульнікам ці васковымі жамерынамі. Хадзілі на могілкі прыбіраць. Палілі кастры. Усю ноч у хатах гарэла святло. Чырвоная субота – напамінак аб знаходжанні Збавіцеля ў дамавіне.
8. Вялікдзень (Пасха) – вялікае гадавое свята, карані якога вядуць у глыбокую стражытнасць. Ім некалі адкрываўся новы каляндарны год. Пазней царква замацавала яго ў сваім "рухомым" календары. Свята пачынаецца "ўсяночнай". З Чырвонай суботы на нядзелю многія не спалі, на вуліцах гарэлі кастры, чулася стральба, некаторыя шукалі папараць-кветку, у царкве свяцілі пафарбаваныя яйкі, пірагі, мак, хрэн, мяса і інш. Раніцай хадзілі глядзець "гульню" сонца, пафарбаванымі яйкамі гулялі "ў біткі", качалі іх, гушкалі на арэлях, вадзілі карагоды.
Умываліся вадой з чырвоным яйкам. Елі свянцонае. Лічылася, што смерць у светлы дзень, нават для цяжкага грэшніка, святая: ён атрымліваў дараванне грахоў. Лічылася, што на Вялікдзень пачынае кукаваць зязюля.
Адны з яркіх сімвалаў Вялікадня стала яйцо, традыцыя фарбавання якога пачалася амаль адразу пасля Уваскрэсення Хрыстова. Марыя Магдаліна, сведка вялікай падзеі сустрэчы ў Светлую Нядзелю Ісуса на трэці дзень пасля раскрыжавання, прыбегла да імператара Тыберыя ў Рым з чырвоным яйкам і словамі: "Хрыстос уваскрос!". Чырвоны колер – знак божых пакут дзеля людзей.
Але яйцо на хрысціянскую Пасху з`явілася не на пустым месцы і невыпадкова, бо існавала яшчэ глыбейшая язычніцкая традыцыя. У старажытных міфах народаў свету (Кітай, Егіпет) птушынае вясновае яйцо ўяўляецца як мікракосм, у якім адлюстроўваўся Сусвет.
Традыцыя Пасхі таксама мае больш глыбокія карані. Яна ўстанавілася яшчэ раней самага вялікага хрысціянскага свята. Афіцыйна адзначэнне царкоўнага святкавання пачалося з 525 года, калі на Першым Усяленскім царкоўным саборы ў Нікеі было вырашана ўстанавіць яе ў першую нядзелю пасля вясенняга раўнадзенства (22 сакавіка) і поўні пры ўмове, што яна ніколі ўжо не будзе супадаць з іудзейскай як было дагэтуль.
Слова "пасха" ў перакладзе са старажытнаяўрэйскай мовы ("песах") азначае "прахаджэнне побач", "літасць". Паходжанне значэння слова тлумачаць наступным чынам. У некаторых краінах дахрысціянскага Бліжняга Усходу існаваў культ багоў, адны з якіх паміралі, а іншыя з прыходам вясны адраджаліся. Да гэтага часу неабходна было заплаціць падаткі і ахвяраваць багам жывёліну, пазначаўшы ўваход жылля яе крывёю. Збіральнікі падаткаў такія хаты пакідалі ў літасці, праходзілі побач. Пазней да ахвяравальных знакаў, пасхальнай (велікоднай) сімволікі далучылася і фарбаванае яйцо.
Працяг Велікоднага тыдня. У царкоўным календары – гэта светлая седміца. У панадзелак і аўторак свята працягваецца. У большасці раёнаў Беларусі хадзілі валачобнікі, спявалі песні гаспадару і гаспадыні, дзяўчыне, хлопцу, бабцы. У асобных валачобных песнях у паэтычнай форме паказваецца ўвесь земляробчы каляндар селяніна, які пачынаецца Вялікаднем і якое неабходна лічыць пачаткам году, Новым годам.
З Новым годам і калядаваннем звязваецца валачобніцтва і праз лялькавую скрыню "Ягорый", што насілі некаторыя гурты. Адметны беларускі звычай узнік пад уздзеяннем батлейкі   
17. Радаўніца (Радуніца, Провады, Мёртвы дзень, Праводны дзень) – аўторак другога (Фамінога) тыдня пасля Вялікадня, дзень памінання памёршых на могілках. Вядомы ва ўсіх славян. У народзе гавораць; “На Радаўніцу да абеду пашуць, па абеду плачуць, а  к вечару скачуць”. Рускія на Радаўніцу спраўлялі “вьюнец”, за якім спявалі абрадавыя песні ў гонар маладых, якія абвянчаліся на Краснай горцы.  Старажытнасць абрада даследыкі бачаць у тым, што пасля памінання і галашэнняў пачыналася шумнае вяслле з песнямі, скокамі, асабліва гэта захавалася на Беларусі і Сібіры. У рытуальным вяселлі і песнях праяўляецца імкненне пераадолення смерці, паралізуючае ўздзеянне на яе, сцвярджальнасць жыцця.

2007 © Кабінет-музей беларускай культуры філалагічнага факультэта БДУ Хостинг Na.by